ମୃଗନୟନୀ

ଶ୍ରୀ ନୀଳମଣି ମିଶ୍ର

ଡକ୍ଟର ବୃନ୍ଦାବନ ଲାଲ ବର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏବଂ ଶ୍ରୀ ନୀଳମଣି ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଦିତ 'ମୃଗନୟନୀ' ଉପନ୍ୟାସଟି କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଗାଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରତମ ଚେତନା ଏବଂ ଜୀବନର ଗଭୀର ସତ୍ୟକୁ ଖୋଜିବାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଯାତ୍ରା । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡର ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ମଧ୍ୟକୁ ନେଇଯିବା ସହ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତିର କାହାଣୀ ଶୁଣାଇଥାଏ । ପୁସ୍ତକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ରାଈ ଗ୍ରାମର ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳନର ଯେଉଁ ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ପାଠକକୁ ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଚଳଣି ସହ ପରିଚିତ କରାଇଥାଏ ।

ପରିଚୟ (Introduction)

ଉପନ୍ୟାସ ‘ମୃଗନୟନୀ’ର ଅନୁବାଦ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ଜୀବନଧାରାର ଏକ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ଆଲେଖ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଉପନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ‘ରଙ୍ଗପଞ୍ଚମୀ’ ଉତ୍ସବ ମାଧ୍ୟମରେ ଔପନ୍ୟାସିକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତୀୟମାନେ କିପରି ସୁଖଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ମଧ୍ୟରେ ସୁଦ୍ଧା ନିଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବପର୍ବାଣିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖନ୍ତି ।

ଏଥି ସହିତ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ତରୁଣ ରାୟ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ପୁରୀ ଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଗଭୀର ମାନସିକ ବିପ୍ଳବ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ବିକାଶ କୁହାଯାଇଛି । କଲିକତା ପରି ମହାନଗରୀର ସଂଘର୍ଷମୟ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଜୀବନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ସମୁଦ୍ରକୂଳ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିବା ମାତ୍ରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକେ କିପରି ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନାରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ତାହାର ଅତି ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଏହି ରଚନାଟି ମଣିଷର ଅସ୍ଥିରତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଶୋଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମିକ ଶାନ୍ତିର ସନ୍ଧାନ ଦିଏ । ନୀଳଚକ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କେବଳ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସନାତନ ଜୀବନର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ସ୍ମାରକୀ ଅଟେ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

'ମୃଗନୟନୀ' ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ମୁଖ୍ୟତଃ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ଜୀବନ ପ୍ରବାହ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡର ରାଜନୈତିକ ଉତ୍‍ଥାନ-ପତନ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହି ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସର ପ୍ରାରମ୍ଭ ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡର 'ରାଈ' ଗ୍ରାମରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା 'ରଙ୍ଗପଞ୍ଚମୀ' ବା ଦୋଳ ମହୋତ୍ସବର ଆମୋଦ ପ୍ରମୋଦରୁ ହୋଇଛି । ଏହା ଭାରତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ଏବଂ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ମଧ୍ୟରେ ବି ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ପୂଜାପାର୍ବଣ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ପ୍ରତି ଥିବା ଅତୁଟ ନିଷ୍ଠାକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ସେହି ସମୟରେ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟଜନକ ଥିଲା । ରାଜ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଈର୍ଷା, ଘୃଣା ଓ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦେଶର ଅଖଣ୍ଡତା ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ଦେଶର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ମୁସଲମାନ ଶାସକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରର ଆତଙ୍କରେ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା । ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର କଷାଘାତ ସହିତ ସ୍ୱାର୍ଥାନ୍ୱେଷୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ପଣ୍ଡା ପୂଜକମାନେ ସାଧାରଣ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଜାତ କରାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବାର ଏକ ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ଅନ୍ୟପଟେ, ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ, ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ମହୋଦଧିର ବିସ୍ତୃତି ଏକ ଭିନ୍ନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ । ପୁରୀରେ ଭାରତର ନାନା ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଗହଳି ଏବଂ "ଜଗନ୍ନାଥ" ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତିର ଧାରା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଏହିପରି ଭାବରେ 'ମୃଗନୟନୀ' ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ଅବସ୍ଥା, ରୀତିନୀତି ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଅଟେ ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ (Major Characters)

ତରୁଣ ରାୟ: ସେ ଜଣେ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ କିରାଣି, ଯିଏ ଝିଅର ବିବାହ ଓ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୀରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାନ୍ତି ଓ ମାନସିକ ମୁକ୍ତି ଖୋଜନ୍ତି ।

କାନ୍ତିମୟୀ: ତରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଜଣେ ସ୍ନେହମୟୀ ଓ ଆସ୍ତିକ ନାରୀ, ଯିଏ ପରିବାରର ସୁଖ ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ସଦା ସମର୍ପିତ ରୁହନ୍ତି ଏବଂ ମନରେ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତି ।

ଛଳନା: ତରୁଣଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଆଧୁନିକା କନ୍ୟା, ଯିଏ ପୁରୀର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଢେଉ ଭିତରେ ଜୀବନର ଚପଳତା ତଥା ନୂତନତାକୁ ମନ ଭରି ଉପଭୋଗ କରେ ।

ବିମାନ ବାବୁ: ଜଣେ ଚତୁର ଜୀବନ ବୀମା ଏଜେଣ୍ଟ, ଯିଏ ମଣିଷ ଚରିତ୍ର ପଢ଼ିବାରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ତରୁଣଙ୍କୁ ଜୀବନର ବାସ୍ତବତା ଓ ସମାଜର ମୁଖା ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାନ୍ତି ।

ଅଇଁଠୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର: ପୁରୀ କଲେଜର ଜଣେ ସରଳ ଓ ବିନୀତ ଛାତ୍ର, ଯିଏ ଛଳନା ସହିତ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ବୁଲିବା ସମୟରେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅକୁହା ସ୍ନେହୀ ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ଚୁଙ୍ଗୁଡ଼ିଖିଆ ବାବାଜି: ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ରହୁଥିବା ଜଣେ ବଳିଷ୍ଠ ଓ ରହସ୍ୟମୟ ସାଧୁ, ଯାହାର ଜଳନ୍ତା ଆଖି ଏବଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଭାବ ତରୁଣଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଚକିତ ତଥା ଭୟଭୀତ କରିଥିଲା ।

ମନ୍ଦିର ପଣ୍ଡା: ଜଣେ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ବନ୍ଧୁବତ୍ସଳ ସେବାୟତ, ଯିଏ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସବୁ ଦାୟିତ୍ୱ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।

ଅମୀୟ ରାୟ: ଜଣେ ଭାବୁକ ଯୁବକ, ଯିଏ ପରୀକ୍ଷାରେ ଅସଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ବାଲିରେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ଓ କବିତା ଲେଖି ଏକୁଟିଆ ରହିବାକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

‘ମୃଗନୟନୀ’ ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳ ଭାବଧାରା ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ଜୀବନ ପ୍ରବାହ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହି ଯୁଗରେ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ଥାନ-ପତନର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବିଶେଷ କରି ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା, ‘ରଙ୍ଗପଞ୍ଚମୀ’ ବା ଦୋଳ ମହୋତ୍ସବର ବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ଉପନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ଜୀବନରେ ‘ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ’ର ଯେଉଁ ଚଳଣି ରହିଛି, ତାହା ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଓ ଅଭାବ ଅନାଟନ ମଧ୍ୟରେ ବି ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ । ରାଈ ଗ୍ରାମର ଅଧିବାସୀମାନେ ଘୋର ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାର ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ବର୍ମାଜୀଙ୍କ ଲେଖନୀରେ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ଫୁଟିଉଠିଛି । ତତ୍କାଳୀନ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟଜନକ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଈର୍ଷା, ଘୃଣା ଓ ମୁସଲମାନ ଶାସକଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରରେ ସମଗ୍ର ଭାରତ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ କଲିକତା ନିବାସୀ ତରୁଣ ରାୟ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ପୁରୀ ଯାତ୍ରାକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ । ତରୁଣ ରାୟ ଜଣେ ସାଧାରଣ କିରାଣି, ଯିଏ ବିଶାଳ ସହରର ‘ଫ୍ଲାଟ’ ନାମକ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଖୋପ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି । ସହରୀ ଜୀବନର ଧୂଳିଧୂଆଁ, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରବତ୍ ଜୀବନଶୈଳୀରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ପୁରୀ ଆସିଛନ୍ତି । ସେ ନିଜ ଭିତରେ ଦୁଇଟି ସତ୍ତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି: ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ସଙ୍କୁଚିତ, ଭୟାର୍ତ୍ତ କିରାଣିର ସତ୍ତା ଯିଏ କେବଳ ‘ହଁ ଆଜ୍ଞା’ କହି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଶିଖିଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଏକ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ଭୀକ ଆତ୍ମା ।

ରେଳଗାଡ଼ିରୁ ଦୂର ଦିଗ୍‌ବଳୟରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦର ଲହରୀ ଖେଳିଯାଏ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ । ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପୋଷାକ ଓ ଭାଷା ଅଲଗା ହୋଇଥିଲେ ବି ‘ଜଗନ୍ନାଥ’ ନାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ । ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱାର୍ଥ ତରଳି ଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନାରେ ଉଦ୍‌ବୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ତରୁଣ ରାୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ସେ କୌଣସି ଜାତି ବା ଭାଷାର ସୀମା ଭିତରେ ନାହାନ୍ତି, ସେ କେବଳ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ।

ପୁରୀର ସମୁଦ୍ର ବେଳାଭୂମି ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଦର୍ଶନର କ୍ଷେତ୍ର ପାଲଟିଛି-। ସମୁଦ୍ରର ଅସରନ୍ତି ଢେଉ, ଗର୍ଜନ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତି ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଏ ଯେ ଜୀବନ ଏକ ଅବିରାମ ପ୍ରବାହ । ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ, ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ସୁଖ ପାଇଁ ବାଲିଘର ତୋଳେ, କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରର ଗୋଟିଏ ଢେଉ ସବୁକିଛି ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରିଦିଏ । ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଘଟୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା, ଯେପରିକି ମାଛ ଧରା ନୋଳିଆଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସ୍ନାନର ଦୃଶ୍ୟ ଜୀବନର ବାସ୍ତବତାକୁ ପ୍ରକଟ କରେ ।

ହୋଟେଲରେ ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ସହ ବିମାନ ବାବୁ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ ହୁଏ-। ସେ ଜଣେ ଜୀବନବୀମା ଏଜେଣ୍ଟ ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥାରେ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଦର୍ଶନ ଭରି ରହିଛି-। ସେ ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ଝିଅର ବିଭାଘର ଚିନ୍ତା ବିଷୟରେ ଅତି ସହଜରେ କହିଦିଅନ୍ତି । ବିମାନ ବାବୁଙ୍କ ମତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଅବସ୍ଥା ତା’ ମୁହଁ ଉପରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୋହର ମାରିଦିଏ । ସେ ବାବାଜିମାନଙ୍କର ପରିବାର ମୋହ ଓ ଜୀବନବୀମା କରିବା ଇଚ୍ଛା ବିଷୟରେ କହି ଜୀବନର ବିରୋଧାଭାସକୁ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ।

ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ମଶାଣିରେ ଚିତା ଜଳୁଥିବା ଦେଖି ତରୁଣ ରାୟ ସ୍ତବ୍‌ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବାବାଜିଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସମୟର କରାଳ ରୂପ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି । ତରୁଣ ରାୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଚରମ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଏହି ଶରୀର ଦିନେ ପାଉଁଶ ହୋଇଯିବ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଲାଗେ ଯେ ଜୀବନର ଏହି ଖେଳ ଘଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏବଂ ତା’ ପରେ ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ।

ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କାନ୍ତିମୟୀ ଓ ଝିଅ ଛଳନା ମଧ୍ୟ ପୁରୀର ଏହି ପରିବେଶରେ ନିଜ ନିଜର ଭାବନାରେ ବୁଡ଼ି ରହନ୍ତି । କାନ୍ତିମୟୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଆସିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜୀବନର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କମିନାହିଁ । ସେ ପଣ୍ଡାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖନ୍ତି ଯେ, ଆଖି ବୁଜିଲେ ବି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିହେବ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ନିଜ ଭିତରେ ଥାଏ । ଅନ୍ୟପଟେ ଛଳନା ଅଇଁଠୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର ନାମକ ଜଣେ ଯୁବକ ସହ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ବୁଲିବା ସମୟରେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନମୟ ଅନୁଭୂତି ପାଏ । ସେ ମଣିଷର ନିଷ୍ଠୁରତା ଓ ସମାଜର ବୈଷମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ବିଚଳିତ ହେଲେ ବି ଜହ୍ନରାତିର ସୁନ୍ଦରତା ତାକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଏ ।

ରାତିରେ ହୋଟେଲରେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକର ଆର୍ତ୍ତ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ତରୁଣ ରାୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଧାଉଁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଣା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଯିଏ ପିଲାଦିନେ ଗରିବ ଓ ବିପନ୍ନଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସଂସାରରେ ଲୋକେ ନିଜ ଦୁଃଖର ଭାଗ ବି ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପରୋପକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଇଦିଏ ।

ସମୁଦ୍ରର ବିଶାଳତା ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ମନରେ ଆଧୁନିକ ପୃଥିବୀର ଭୟାନକ ଚିତ୍ର ଉଇଁଆସେ । ମଣିଷ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପରମାଣୁ ବୋମା ପରି ମାରକ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରୁଛି, ଯାହା ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ । କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ଭାବନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତି ଆଗରେ ମଣିଷର ଏହି ଅସ୍ତ୍ର କିଛି ନୁହେଁ । ପ୍ରକୃତି ସବୁବେଳେ ଅଜେୟ ଓ ଶକ୍ତିମାନ ରହିବ ।

ପୁରୀରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ତରୁଣ ରାୟ ଏକ ଗଭୀର ଆତ୍ମଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି । ସେ ନିଜକୁ ପଚାରନ୍ତି, “ମୁଁ କିଏ ?” ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ବା ବନ୍ଧନ ନୁହନ୍ତି, ସେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା । ଗାଡ଼ିରେ ଫେରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ନୀଳଚକ୍ର ଓ ନାଲି ପତାକା ଅଭୟବାଣୀ ଦେଲା ପରି ଦିଶୁଥାଏ । ପୁରୀ ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଜୀବନର ବାସ୍ତବିକ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇବାରେ ସଫଳ ହୋଇଛି ।

ଏହିଭଳି ଭାବେ, ‘ମୃଗନୟନୀ’ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଗାଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ଜୀବନର ଜଟିଳତା, ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏକ ମହାନ୍ ଦଲିଲ ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ପୁରୀ ଭ୍ରମଣ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଯାତ୍ରା ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଥିଲା ଆତ୍ମ-ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି । ମହାନଗରୀର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପାରାଖୋପ ପରି ବନ୍ଦୀ ଜୀବନ, ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭାବ, ଅନାଟନ ଏବଂ ଝିଅର ବିଭାଘର ପାଇଁ ଥିବା ଗଭୀର ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତାରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ତରୁଣ ରାୟ ସମୁଦ୍ରର ଅସୀମତା ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ନିଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଛନ୍ତି । ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଢେଉ ଓ ସମୟର ନିରନ୍ତର ଗତି ତାଙ୍କୁ ଜୀବନର ନଶ୍ୱରତା ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।

ଏହି ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ସାରାଂଶ ହେଉଛି ଯେ, ବାହ୍ୟ ଜଗତର ଜଞ୍ଜାଳ ଭିତରେ ବନ୍ଦୀ ମଣିଷ ଯଦି ଥରେ ନିଜ ଭିତରକୁ ଅନାଇବାର ସୁଯୋଗ ପାଏ, ତେବେ ସେ ଅସୀମ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବ । ବିମାନ ବାବୁଙ୍କ ପରି ଚତୁର ସଂସାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନ ବୀମାର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝାଉଥିବା ବେଳେ, ତରୁଣ ରାୟ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଜୀବନର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଆନ୍ତି । ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରର ଶ୍ମଶାନ ନିଆଁ ଏବଂ ଜଳୁଥିବା ଚିତା ମଣିଷକୁ ଏହା ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ଯେ ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ କେବଳ ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ହିଁ ସାଥୀ । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ବାତାବରଣରେ ସବୁ ପ୍ରକାର ଭେଦଭାବ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମୈତ୍ରୀ ଓ ଶାନ୍ତିର ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । କାନ୍ତିମୟୀଙ୍କ ପରି ସାଧାରଣ ଗୃହିଣୀ ବି ଏଠାରେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଆଖି ବୁଜିଲେ ବି ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସମ୍ଭବ, କାରଣ ପ୍ରକୃତ ମୁକ୍ତି ମଣିଷର ଆପଣା ଭିତରେ ହିଁ ରହିଥାଏ ।

ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ରକ୍ତିମ ଆଭା ଏବଂ ଜହ୍ନରାତିର ଜିକିଜିକି ଲହଡ଼ି ଭିତରେ ତରୁଣ ରାୟ ଯେଉଁ 'ମୁଁ' କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ତାହା କୌଣସି ଭୌତିକ ପରିଚୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ସହିତ ଏକାଠି ଏକାକାର ହେବାର ଏକ ମହାପ୍ରାଣ । ପୁରୀର ଶେଷ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ବଡ଼ଦେଉଳର ନୀଳଚକ୍ର ଓ ନେତକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ଜୀବନର ସବୁ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଏବଂ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ପାଇଛନ୍ତି । ଉପସଂହାରରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ, ସଂସାରୀ ମୋହମାୟା ଭିତରେ ରହି ସୁଦ୍ଧା ମଣିଷ ଯଦି ନିଜକୁ ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପଣ କରିଦିଏ, ତେବେ ତା’ର ସବୁ ଦୁଃଖ ଉଭେଇ ଯାଏ । ପୁରୀରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ତରୁଣ ରାୟଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ ପୂର୍ବର ସେହି ଦୁର୍ବଳତା ନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ ସବୁ ମଣିଷ ଭାଇ ଭାଇ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ସେହି ଏକ ଅବିନାଶୀ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ଏହିପରି ଭାବରେ ମୃଗନୟନୀ ଉପନ୍ୟାସର ଏହି ଅଂଶ ମଣିଷକୁ ଜୀବନର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ସହିତ ପରିଚିତ କରାଏ ।